स्किझोफ्रेनिया आधारवड:

स्किझोफ्रेनिया आधारवड:
स्किझोफ्रेनिया हा आजार कुळात, बुडात वा नात्यात नाही असा माणूस जगभरात सापडणार नाही. स्किझोफ्रेनिया असलेल्या व्यक्तीस मदत करण्यासाठी आधार देणाऱ्या नातेवाईकांनी प्रशिक्षित असणे खूप गरजेचे आहे. हेच नातेवाईक रूग्णाचे उज्वल भविष्य व भवितव्य घडवणारे आधारवड असतात. मानसोपचारतज्ज्ञ त्यांच्या सहयोगाने व मदतीने या दुर्धर आजारावर विजय मिळवू शकतात. या आधारवडांविषयी काही गुजगोष्टी आज आपण करूयात.

स्किझोफ्रेनिया या आजाराबद्दल आणि त्यावरील उपचारांबद्दल जाणून घ्या. कोणकोणती लक्षणे असतात, लक्षणांचा व आजाराचा सामना कसा करावा, रुग्णाला मदत घेण्यास प्रोत्साहित कसे करावे, अडथळे कसे हाताळावे हे समजून घ्या. औषधोपचार व कौटुंबिक निर्णय घेण्यासाठी लागणारी सर्व माहिती मिळवा. सामाजिक कार्यकर्ते, समाजसेवक व वकीलांची गरजेनुसार मदत घ्यावी.
स्वतःच्या व रुग्णाच्या ताणतणाव व त्यांची कारणे व प्रतिक्रिया यांवर लक्ष ठेवा. ताणतणावामुळे स्किझोफ्रेनियाची लक्षणे भडकू शकतात, आजार उलटूही शकतो. आपल्या घरात आधारमय, प्रेमळ, समजूतदार आणि सहाय्यक वातावरण तयार करा.

स्किझोफ्रेनिया आजार हे एक वास्तविक आव्हान आहे. आजाराच्या वास्तवाचे नेहमी भान ठेवा. मेंदूतील रासायनिक बदलाला व त्यातून उद्भवणारा आजार याला कोणीही जबाबदार नसते. आजार होण्यासाठी कोणालाही दोषी धरू नका. त्याऐवजी आजाराच्या निराकरणावर व औषध उपचारावर लक्ष केंद्रीत करा. आपल्या प्रिय व्यक्तीस सोपी व सहजसाध्य व्यक्तीगत उद्दीष्टे ठरवण्यात व ती साध्य करण्यात मदत करा.

स्किझोफ्रेनियाच्या व्यक्तीस तो दैनंदिन गोष्टी करण्यास सक्षम व शक्तीमान असल्याची खात्री द्या. सावधगिरी बाळगा, तुम्ही त्याला जमत असलेल्या गोष्टी स्वतः करू नका, त्याच्या त्यालाच करू द्या. स्वत: ची मदत देताना उपकारांची भावना ठेऊ नका. तो स्वतंत्र व सक्षम असल्याचे त्याला वारंवार पण प्रेमाने त्याला सांगत रहा.

स्वतःची व स्वतःच्या आरोग्याची व आवडीनिवडींची काळजी घ्या, हे नक्कीच स्वार्थी नाही. स्किझोफ्रेनियामुळे संपूर्ण कुटुंबावर खूप जास्त प्रमाणात ताण येऊ शकतो. तो आपल्या संपूर्ण आयुष्याचा ताबा घेऊन शकतो. जर आपण स्वतः ताणतणावात असाल तर आपण स्किझोफ्रेनिया असलेल्या व्यक्तीचा ताणतणाव वाढवाल. तुम्ही स्वतः निरोगी जीवनशैलीच्या सवयींचा अवलंब करा. आपल्या स्वत:च्या शारिरीक, मानसिक तसेच सामाजिक आरोग्याची काळजी घ्यावी. कुटुंबातील एकमेकांना प्रोत्साहित करून सर्वांनी अधिकाधिक सक्षम व्हायचा प्रयत्न करा. समाजाच्या, शेजारच्या व इतर लोकांच्या संपर्कात रहावे, रुग्णाच्या संशयात सामील होऊन समाजापासून दूर जाऊ नये. आपली काळजी असलेल्या एखाद्या व्यक्तीशी मनमोकळा संवाद साधावा व गरजेनुसार त्यांची मदत घ्यावी. एखादा मित्र, कौटुंबिक सदस्य, स्किझोफ्रेनिया गट सदस्य किंवा समुपदेशक यांच्याशी तुम्ही मनमोकळे बोलू शकता.

नियमित शारीरिक व्यायाम करा, त्यामुळे तणाव कमी होतो. आपल्या स्किझोफ्रेनिया प्रियजनाबरोबर , दररोज किमान 30 मिनिटे व्यायाम व गप्पा गोष्टी करा. निरोगी, घरगुती व समतोल आहार घ्या. साखर आणि सफेद पिष्ठमय पदार्थ कमीतकमी कमी घ्या. पालेभाज्या, फळभाज्या व फळे भरपूर प्रमाणात घ्या. आपले लक्ष, ऊर्जा आणि दृष्टीकोन सुधारण्यासाठी मासे, फिश ऑइल, अक्रोड व बदाम खा. त्यातून मिळणारी ओमेगा ३ फँटी अँसिड ही मेंदूला तजेलदार बनवतात. स्किझोफ्रेनिया व्यक्तीलाही अशा आहारासाठी आग्रही असा.

आपल्या प्रिय व्यक्तीच्या निदानाबरोबर आलेल्या आपल्या नकारात्मक भावना स्वीकारा. राग, चिडचिड, संशय, मत्सर इत्यादी भावनांचं नियमन करा. त्याविषयी तुमच्या डॉक्टरांशी बोला, अन्यथा या भावना उपचारतील व निकोप नातेसंबंधातील अडथळे बनतील. भावनिक ताणतणावाचे व्यवस्थापन करा आणि आपल्या मनाची मनःस्थिती संतुलित ठेवण्यासाठी गरज पडल्यास समुपदेशकाची मदत घ्यावी.

स्वतःच्या मौजमजेसाठी, छंदासाठी व विरंगुळ्यासाठी वेळ काढणे आवश्यक आहे. तुम्हाला आनंद देत असलेल्या गोष्टी जसे निसर्गामध्ये वेळ घालवणे, मित्रांना भेटणे किंवा एखादे चांगले पुस्तक वाचणे हे दररोज करा. आपल्या प्रिय व्यक्तीसही असे करण्यास प्रोत्साहित करा. पुरेशी झोप घ्या. ध्यान, खोल श्वास, योग किंवा स्नायू विश्रांती यामुळे आपले मन आणि शरीर पुन्हा ताजेतवाने व समतोल बनू शकते.

प्रिय व्यक्तीच्या स्किझोफ्रेनिया औषधउपचारांना समर्थन व पाठिंबा द्या. लवकर औषधोपचार केल्यास स्किझोफ्रेनियाच्या लक्षणांत चांगला व कायमचा फरक पडतो. औषधे नियमित व स्वतःहून घेतल्यास प्रिय व्यक्तीचे जीवन आश्चर्यकारकरीत्या पूर्वपदावर येते. म्हणून आपल्या प्रिय व्यक्तीस मानसोपचारतज्ज्ञ डॉक्टरांना भेटण्यास आणि उपचार सुरू करण्यास मदत करा. आपल्या प्रिय व्यक्तीसाठी दैनंदिन सर्व काही स्वतः करू नका. त्यांना दैनंदिन जीवनात अधिकाधिक कौशल्य विकसित करण्यात व त्यांची क्षमता वाढविण्यात मदत करा.

स्किझोफ्रेनिया हा बहुतेक वेळा पुनपुन्हा उद्भवणारा व आयुष्यभर आपली सोबत करणारा आजार असतो. तीव्र लक्षणांमधून लवकरात लवकर सूट मिळण्यासाठी लवकरात लवकर औषधे सुरू करावी लागतात. आपल्या प्रिय व्यक्तीस स्व-मदत गट मेळाव्यात उपस्थित राहण्यास प्रोत्साहन द्यावे. त्यामुळे स्वातंत्र्य व स्व-मदत पद्धती शिकण्याची व वापरण्याची संधी त्याला मिळू शकते. यामुळे भविष्यातील आजार उलटण्याची शक्यता, आजाराचा कालावधी आणि वारंवारता कमी होते.
उपचार सुरु केल्यानंतर औषधे नियमितपणे घेतली जातात, याचे काळजीपूर्वक निरीक्षण व परिक्षण करा. आपला प्रिय व्यक्ती सुधारणेच्या ट्रॅकवर आहे हे सुनिश्चित करा. अधिकाधिक फायदा होण्यासाठी औषधे दररोज व नियमित घेणे आवश्यक असते. औषधांच्या साइड इफेक्ट्सकडे लक्ष द्यावे, त्याविषयी डॉक्टरांशी बोलावे. साइड इफेक्ट्समुळे बरेच लोक त्यांची औषधे घेणे बंद करतात. कोणतेही त्रासदायक दुष्परिणाम, डॉक्टरांच्या लक्षात आणून द्यावे. डॉक्टर तुम्हाला औषधे बदलून देतील. साईड इफेक्ट्सचा अभ्यास करून तुमच्या प्रिय व्यक्तीस सर्वोत्तम औषध निवडण्यास तुमच्या डॉक्टरांना मदत करा. आपल्या प्रिय व्यक्तीला नियमितपणे औषधे घेण्यास प्रोत्साहित करा. काही लोक औषधांना नकार देतात किंवा त्यांना दररोजचा डोस लक्षात ठेवण्यास त्रास होतो. अशा वेळी औषध कॅलेंडर्स, साप्ताहिक डबा आणि मोबाईलमधील टाइमर या पद्धतींची मदत होते. गरज वाटल्यास साप्ताहिक किंवा मासिक इंजेक्शन हाही एक पर्याय उपलब्ध असतो.

आपल्या प्रिय व्यक्तीस कोणत्याही धोकादायक मादक पदार्थांचे व दारूचे सेवन टाळण्यास मदत करा. स्किझोफ्रेनिया औषधांबरोबर दारू किंवा बेकायदेशीर औषधे घेणे हानिकारक आहे. अशा प्रिय व्यक्तीने वाहन चालवणे, शस्त्र बाळगणे व मशिनरी चालवणे अत्यंत धोकादायक आहे, हे कायम लक्षात ठेवा. प्रिय व्यक्ती आत्महत्या, खून, बदला, अँसिड इत्यादी हिंसात्मक विषयावर वारंवार बोलत असल्यास त्या गोष्टी कधीही हलक्यात घेऊ नका, लगेचच डॉक्टरांना बोला. घरातील सर्व प्रकारची शस्त्रे व हत्यारे तसेच किटकनाशके व विषारी द्रव्ये कुलुपात बंद ठेवा. सर्व अंतर्गत खोल्यांचे व बाथरूमचे दरवाजे सहजपणे उघडतील अशी व्यवस्था करून ठेवा. गरज वाटल्यास ईस्पितळात भरतीसाठी तयारी ठेवा. अद्ययावत अशा विद्युत उपचारासाठी लवकरात लवकर परवानगी घ्यावी. जेवढ्या लवकर उपचार तेवढे बरे होण्याची शक्यता व टक्केवारी जास्त.

आपल्या कुटुंबातील प्रिय सदस्याचे वागणे, मनःस्थिती आणि औषधोपचाराच्या प्रतिसादांचा व बदलांचा मागोवा एका डायरीत लिहा. त्यामुळे स्किझोफ्रेनियाचा झटका पुन्हा आल्याचे आपण लवकरात लवकर ओळखू शकतो. आजार उलटल्याची व झटका आल्याची सामान्य चेतावणी लक्षणे खालीलप्रमाणे:
१. झोप न लागणे.
२. सामाजातून माघार घेणे, घरातून बाहेर न पडणे.
३. वैयक्तिक स्वच्छतेकडे दुर्लक्ष करणे.
४. विकृत वागण्यात वाढ होणे.
५. शत्रुत्व व मत्सर वाढणे.
६. गोंधळात टाकणारे किंवा मूर्खपणाचे व अशक्य काहीही बोलणे.
७. विचित्र रितीने गायब होणे, हरवणे.
८. मतिभ्रम, भास, भीती,
९. स्वतःशी बडबड, शिवीगाळ.

प्रिय व्यक्तीवर आलेल्या स्किझोफ्रेनिया झटक्याच्या संकटावेळी त्याला योग्य रीतीने हाताळणे खूप महत्त्वाचे आहे. यासाठी काही गोष्टी कायम लक्षात ठेवा. तीव्र मनोविकृतीमुळे तुमची प्रिय व्यक्ती तर्क करू शकत नाही. त्यामुळे तुमची प्रिय व्यक्ती कशी वागेल, काय बोलेल व काय प्रतिक्रिया देईल याबद्दल तुम्हाला काहीच अंदाज लावता येणार नाही. नियंत्रण व स्वातंत्र्य गमावण्याच्या भावनांनी ती व्यक्ती घाबरलेली असते. म्हणून त्यांच्यावर चिडचिड करू नका किंवा राग व्यक्त करू नका.
शांतपणे आणि फक्त शांतपणेच बोला. ओरडू नका किंवा धमकी देऊ नका.
त्याला नावे ठेऊ नका, हात उगारू नका, मारहाण करू नका. त्याच्या आजारातून आलेल्या अपंगत्वावरून टोमणे मारू नका.
टीव्ही, संगणक, फ्लूरोसंट लाइट्स इ. बंद करा. त्यामुळे त्याची उद्दीपनं कमी होऊन विचलीत होणे कमी होते. त्यावेळी आसपास असणाऱ्या लोकांना जाण्यास सांगा. जितके लोक कमी असतिल तितके चांगले असते.
प्रिय व्यक्तीशी थेट, सतत डोळ्यात डोळे घालून बोलणे टाळा. डोळे मोठे करणे, तोंड वेडावणे व तुसड्यासारखे तिरसट व तिरस्कारयुक्त आवाज करणे टाळा. त्या व्यक्तीला स्पर्श करणे टाळा. तुम्ही खाली बसा व त्या व्यक्तीला खाली बसण्यास सांगा.
यावरून आपल्या लक्षात येईल की प्रिय व्यक्तीच्या स्किझोफ्रेनिया या आजारात नातेवाईकांची भूमिका हिरो, दिग्दर्शक, व्यवस्थापक अशी बहुरंगी व बहुढंगी आहे. उपचारातील बाकी सर्व सहकाऱ्यांची भूमिका साईड हिरोंची आहे. आज जागतिक स्किझोफ्रेनिया दिनाच्या निमित्ताने या आधारवडाला माझा सविनय फेरा व मानाचा मुजरा.
डॉ. संताजी शेळके
मानसोपचारतज्ज्ञ
बारामती